Nama Mustafa Kemal Ataturk sering dikaitkan dengan kejatuhan Khilafah Uthmaniyyah. Dalam banyak naratif popular, beliau digambarkan sebagai individu yang bertanggungjawab sepenuhnya meruntuhkan institusi pemerintahan Islam yang telah bertahan lebih enam abad. Gambaran ini mudah difahami, namun realiti sejarah jauh lebih kompleks.
Perlu ditegaskan bahawa dasar-dasar sekular yang diperkenalkan oleh Ataturk selepas mengambil alih pemerintahan, seperti pemansuhan identiti Uthmaniyyah, penggantian tulisan Arab kepada tulisan Latin serta usaha menjauhkan Turki daripada dunia Islam, merupakan tindakan yang memberi kesan besar terhadap warisan Islam dan terus menjadi perbahasan sehingga hari ini.
Namun begitu, persoalan yang lebih penting ialah sama ada Ataturk benar-benar menjadi satu-satunya penyebab kejatuhan Khilafah Uthmaniyyah.
Hakikatnya, ketika Mustafa Kemal muncul sebagai tokoh ketenteraan, Empayar Uthmaniyyah telah lama berada dalam keadaan sangat lemah. Menjelang awal abad ke-20, empayar itu dikenali sebagai "Orang Sakit Eropah" akibat kehilangan sebahagian besar wilayahnya kepada kuasa-kuasa Barat.
Mesir telah berada di bawah penguasaan British, wilayah Balkan telah terlepas, manakala sebahagian besar Afrika Utara jatuh ke tangan Perancis dan Itali. Empayar yang suatu ketika dahulu menguasai tiga benua kini hanya tinggal Anatolia, sebahagian kecil Thrace dan beberapa wilayah Arab.
Pada masa yang sama, Sultan Mehmed V ReÅŸad tidak lagi mempunyai kuasa mutlak. Pentadbiran negara banyak dipengaruhi oleh kumpulan Turki Muda yang diterajui oleh Enver Pasha, Talaat Pasha dan Djemal Pasha. Kepimpinan inilah yang membawa Uthmaniyyah menyertai Jerman dalam Perang Dunia Pertama, sekali gus menyeret empayar tersebut ke dalam peperangan di pelbagai medan yang akhirnya melemahkan kekuatan tenteranya.
Walaupun Mustafa Kemal mencipta nama apabila berjaya mempertahankan Gallipoli daripada serangan British dan Perancis, tekanan terhadap Uthmaniyyah datang dari pelbagai arah. Di timur, tentera Uthmaniyyah mengalami kekalahan besar ketika berhadapan Rusia. Di selatan pula, Revolusi Arab pada tahun 1916 yang dipimpin oleh Sharif Husayn dengan sokongan British mempercepatkan kehilangan wilayah-wilayah penting seperti Baitulmaqdis, Damsyik dan Baghdad.
Selepas kekalahan dalam Perang Dunia Pertama, Empayar Uthmaniyyah dipaksa menerima Perjanjian Sèvres pada tahun 1920. Perjanjian ini membahagikan Anatolia kepada kuasa-kuasa Barat dan dianggap sebagai tamparan paling besar terhadap kedaulatan empayar tersebut.
Dalam keadaan itulah Mustafa Kemal bangkit menentang perjanjian berkenaan. Beliau menubuhkan Dewan Perhimpunan Kebangsaan Agung di Ankara dan memimpin Perang Kemerdekaan Turki. Matlamat perjuangannya ketika itu bukan lagi untuk menghidupkan semula Empayar Uthmaniyyah, tetapi mempertahankan tanah air Turki daripada terus dijajah.
Ironinya, gerakan tersebut mendapat tentangan daripada Sultan Mehmed VI yang memilih untuk bekerjasama dengan pihak Bersekutu. Selepas kemenangan gerakan nasionalis Turki, institusi Kesultanan Uthmaniyyah dimansuhkan pada 1 November 1922. Dua tahun kemudian, pada 3 Mac 1924, institusi Khilafah pula dibubarkan secara rasmi dan Khalifah terakhir, Abdul Majid II, dibuang negeri.
Daripada keseluruhan peristiwa ini, jelas bahawa kejatuhan Khilafah Uthmaniyyah bukanlah berpunca daripada tindakan seorang individu semata-mata. Sebaliknya, ia merupakan hasil gabungan pelbagai faktor yang telah berlaku sejak sekian lama, termasuk kemerosotan ekonomi, kelemahan pentadbiran, kemunduran dalam bidang sains dan teknologi, kebangkitan nasionalisme, perpecahan dalaman serta tekanan geopolitik daripada kuasa-kuasa imperialis Barat.
Mustafa Kemal Ataturk menjadi tokoh yang menamatkan riwayat sebuah empayar yang ketika itu telah berada di ambang kejatuhan. Oleh itu, memahami sejarah secara menyeluruh lebih penting daripada meletakkan seluruh kesalahan kepada seorang individu. Pengajaran terbesar daripada kejatuhan Khilafah Uthmaniyyah ialah sesebuah tamadun tidak runtuh dalam sehari, tetapi akibat kelemahan yang terkumpul selama bertahun-tahun sehingga akhirnya tidak lagi mampu mempertahankan kewujudannya.
KONGSIKAN:
