Astrolab merupakan antara instrumen saintifik paling penting dalam sejarah tamadun manusia yang memperlihatkan kecanggihan ilmu astronomi, matematik dan kejuruteraan mekanikal pada zaman silam. Baru-baru ini, sebuah astrolab bersaiz besar yang berasal daripada era Empayar Mughal telah mencuri perhatian masyarakat antarabangsa selepas berjaya dilelong di London pada harga kira-kira RM12.3 juta. Nilai lelongan tersebut bukan sahaja mencerminkan keunikan artifak berkenaan, malah mengiktiraf kepentingannya sebagai warisan saintifik dunia.
Dalam sejarah perkembangan sains, astrolab sering dianggap sebagai "komputer analog" kerana kemampuannya melakukan pelbagai pengiraan astronomi tanpa menggunakan sumber tenaga elektrik. Peranti ini digunakan secara meluas oleh ahli astronomi, pelayar, jurutera, ahli matematik dan sarjana Islam untuk menentukan kedudukan bintang, mengukur ketinggian objek, mengira waktu berdasarkan pergerakan matahari, menentukan arah kiblat serta membantu penyediaan jadual waktu solat. Kesemua fungsi tersebut dilaksanakan melalui sistem cakera dan komponen mekanikal yang direka dengan ketelitian tinggi.
Astrolab yang dilelong itu dihasilkan sekitar tahun 1612 di Lahore, ketika wilayah tersebut berada di bawah pemerintahan Empayar Mughal yang dipimpin oleh Maharaja Jahangir. Pada ketika itu, sempadan moden India dan Pakistan masih belum wujud, dan Lahore merupakan salah sebuah pusat penting perkembangan ilmu pengetahuan, kesenian serta teknologi di Asia Selatan.
Instrumen bersejarah ini dihasilkan oleh dua orang adik-beradik yang terkenal sebagai pembuat instrumen saintifik dari Sekolah Lahore, iaitu Qa'im Muhammad dan Muhammad Muqim. Pembinaannya dilakukan atas arahan seorang pembesar istana Mughal yang berpengaruh, Aqa Afzal, sebagai lambang kemajuan ilmu pengetahuan dan teknologi pada zaman tersebut.
Berbeza daripada kebanyakan astrolab yang bersaiz kecil dan mudah dibawa, astrolab ini mempunyai dimensi yang luar biasa dengan berat kira-kira lapan kilogram serta ketinggian hampir setengah meter. Permukaan instrumen tersebut dihiasi dengan ukiran yang memaparkan 38 kedudukan bintang dan koordinat geografi bagi 94 buah bandar utama, termasuk Makkah, Kashmir dan Lahore. Perincian ini membuktikan tahap ketelitian tinggi dalam penghasilan instrumen saintifik pada abad ke-17.
Salah satu aspek yang paling menarik ialah penggunaan dwibahasa pada ukiran astrolab tersebut. Maklumat astronomi dipahat dalam bahasa Parsi dan turut disertakan terjemahan dalam bahasa Sanskrit menggunakan tulisan Devanagari. Keadaan ini memperlihatkan wujudnya interaksi intelektual dan perkongsian ilmu antara pelbagai tamadun di bawah pentadbiran Mughal, sekali gus mencerminkan keterbukaan terhadap kepelbagaian budaya dan bahasa dalam perkembangan ilmu pengetahuan.
Selepas kejatuhan Empayar Mughal, astrolab ini berpindah milik kepada kerabat diraja Jaipur di India sebelum diwarisi oleh Maharaja Sawai Man Singh II dan seterusnya Maharani Gayatri Devi. Akhirnya, artifak tersebut menjadi sebahagian daripada koleksi persendirian di Eropah sebelum muncul semula dalam acara lelongan antarabangsa.
Kewujudan astrolab ini menjadi bukti bahawa tamadun Islam pernah memainkan peranan penting dalam perkembangan sains dan teknologi dunia. Pada era kegemilangannya, para sarjana Islam bukan sahaja mengembangkan ilmu astronomi dan matematik, malah berjaya menghasilkan pelbagai instrumen saintifik yang menjadi asas kepada kemajuan ilmu pelayaran, geografi, kejuruteraan dan navigasi.
Sejarah ini turut memberikan pengajaran bahawa kemajuan sesuatu tamadun bergantung kepada penguasaan ilmu, penyelidikan dan inovasi yang berterusan. Oleh itu, warisan saintifik seperti astrolab wajar dijadikan inspirasi kepada generasi masa kini untuk memperkukuhkan budaya penyelidikan, memperkasa bidang sains dan teknologi serta mengembalikan kecemerlangan intelektual yang pernah menjadi identiti tamadun Islam suatu ketika dahulu.
KONGSIKAN:
